Cukrzyca typu 1 przed wystąpieniem objawów. Immunoterapia może opóźnić progresję choroby
Autor: Adrian Goss
Cukrzyca typu 1 nie rozpoczyna się wraz z pierwszym epizodem objawowej hiperglikemii. Niszczenie komórek beta może trwać wiele miesięcy lub lat, a obecność autoprzeciwciał pozwala rozpoznać chorobę jeszcze przed pojawieniem się wielomoczu, wzmożonego pragnienia i spadku masy ciała. Możliwość wykrycia tego procesu zmienia cel opieki: pacjenta można nie tylko obserwować, lecz także w wybranych przypadkach poddać leczeniu modyfikującemu przebieg choroby.
W stadium pierwszym cukrzycy typu 1 stwierdza się co najmniej 2 potwierdzone autoprzeciwciała przeciwwyspowe, ale gospodarka węglowodanowa pozostaje prawidłowa. Stadium drugie oznacza utrzymywanie się autoimmunizacji z bezobjawową dysglikemią. Dopiero stadium trzecie odpowiada cukrzycy klinicznej, zwykle wymagającej rozpoczęcia insulinoterapii. Dzieci z wieloma autoprzeciwciałami powinny być kierowane do ośrodka diabetologicznego w celu oceny metabolicznej, edukacji rodziny i rozważenia leczenia opóźniającego progresję.
Wczesne rozpoznanie wymaga oznaczania autoprzeciwciał przeciw dekarboksylazie kwasu glutaminowego, insulinie, antygenowi IA-2 oraz transporterowi cynku ZnT8. Szczególne znaczenie ma badanie dzieci, których rodzic lub rodzeństwo choruje na cukrzycę typu 1. Dodatni wynik powinien zostać potwierdzony, a dalsze postępowanie zależy od liczby autoprzeciwciał i wyników oceny glikemii. Pojedynczy dodatni wynik nie jest równoznaczny ze stadium pierwszym, ale może uzasadniać ponowne badanie i dalszą obserwację.
Lekiem, który zmienił podejście do stadium drugiego, jest teplizumab – przeciwciało monoklonalne skierowane przeciwko CD3 na powierzchni limfocytów T. Jego działanie ma ograniczać aktywność autoreaktywnych limfocytów uczestniczących w niszczeniu komórek beta. Terapia nie usuwa autoimmunizacji ani nie zapobiega cukrzycy na stałe, ale może przesunąć w czasie moment wystąpienia objawowej choroby.
W badaniu TN-10 uczestników ze stadium drugim przydzielono do pojedynczego, 14-dniowego cyklu teplizumabu lub placebo. Mediana czasu do rozpoznania klinicznej cukrzycy wyniosła 48,4 miesiąca w grupie leczonej i 24,4 miesiąca w grupie kontrolnej. Dalsza obserwacja potwierdziła utrzymywanie się efektu u części pacjentów. Wynik należy interpretować jako opóźnienie progresji, a nie jej zatrzymanie – u wielu uczestników ostatecznie rozwinęło się stadium trzecie.
Teplizumab jest podawany dożylnie przez kolejnych 14 dni, co wymaga odpowiedniego zaplecza organizacyjnego. Do częstych działań niepożądanych należą przemijająca limfopenia, wysypka i ból głowy. Konieczne jest również uwzględnienie ryzyka zakażeń oraz reaktywacji wirusów. Kwalifikacja nie powinna zatem opierać się wyłącznie na dodatnim wyniku przeciwciał, lecz obejmować potwierdzenie stadium choroby i ocenę bezpieczeństwa immunoterapii.
Od 8 stycznia 2026 r. teplizumab jest dopuszczony do obrotu w Unii Europejskiej w celu opóźniania wystąpienia stadium trzeciego u dorosłych i dzieci od 8. roku życia ze stadium drugim cukrzycy typu 1. Rejestracja nie oznacza jednak automatycznie powszechnej dostępności terapii w każdym kraju.
Amerykańskie wskazania są obecnie szersze. W czerwcu 2026 r. Agencja Żywności i Leków (Food and Drug Administration, FDA) dopuściła teplizumab także u pacjentów w wieku od 8 do 17 lat z niedawno rozpoznanym stadium trzecim cukrzycy typu 1, aby spowolnić utratę własnego wydzielania insuliny. Zatwierdzenie miało charakter przyspieszony i opierało się na zachowaniu sekrecji peptydu C; potwierdzenie długoterminowej korzyści klinicznej wymaga dalszej obserwacji. Europejskie wskazanie nadal dotyczy stadium drugiego.
Dla pediatry i lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) najważniejszą zmianą jest uznanie, że cukrzycę typu 1 można rozpoznać przed wystąpieniem objawów. Dodatnie autoprzeciwciała nie powinny pozostawać bez dalszej oceny. Regularne monitorowanie zmniejsza ryzyko rozpoznania choroby dopiero w chwili wystąpienia kwasicy ketonowej, pozwala przygotować rodzinę do leczenia, a u wybranych pacjentów umożliwia zastosowanie terapii modyfikującej przebieg choroby.
Na podstawie: Delaying pediatric type 1 diabetes disease progression with immunotherapy. Mayo Clinic, 6 czerwca 2026 r.; Herold KC i wsp. An Anti-CD3 Antibody, Teplizumab, in Relatives at Risk for Type 1 Diabetes. N Engl J Med 2019;381:603-613;
